Johan Heninger

Afkomst en jeugd

Johan Heninger (Heininger, Henninger) is waarschijnlijk in 1772 geboren (1). Zelf geeft hij als plaats van afkomst Sankt Pölten in Oostenrijk aan (2). In de 17e en 18e eeuw zijn er vele Heningers geboren rondom St. Pölten (o.a. Gerersdorf en Pummersdorf) en gedoopt in de Dom van Sankt Pölten. Tot op heden heb ik nog geen Johan uit 1772 kunnen terugvinden in de kerkboeken. Wellicht is hij elders gedoopt, bijvoorbeeld in de ‘militaire kerk’.

Sankt Pölten ligt dertig kilometer ten westen van Wenen en is de hoofdstad van Neder-Oostenrijk, het gebied rondom Wenen.

Dienstplicht en oorlogsjaren

In die tijd was er vanaf de leeftijd van 20 jaar een dienstplicht van in totaal 10 jaar. 1 Tot 3 jaar actieve dienst voor infanteristen, en daarna in totaal 8 jaar reservist met een jaarlijkse herhaal-oefening. Na de in totaal 8 jaar bleef je nog (2 jaar) op de reservelijst om je dienstplicht vol te maken (3). De lichtgrijze kraag was de kleur van het 49e Infanterie Regiment, “Freiherr Heinrich van Hess”, dat zijn rekruten uit de omgeving van Sankt Pölten haalde. In vredestijd lag het regiment in Wenen (1790), Neuburg a.d. Donau (Beieren, 1797/1798) en Wenen (1800). In St. Pölten was er vanaf 1782 een “Regiments-Knaben-Erziehungshaus”. Het regiment is in 1799 ingezet in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk.

Vanaf april 1792 tot en met februari 1801 was Oostenrijk in oorlog met Frankrijk, met een kleine onderbreking in 1797. Dit waren de 1e en de 2e coalitie-oorlogen (4).

De prenten en andere Oostenrijkse illustraties van de oorspronkelijke pagina zijn vanwege mogelijke auteursrechten weggelaten.

Gevangenschap en de overtocht naar Java

Het is goed mogelijk dat Johan in 1799 of 1800 krijgsgevangen genomen is door de Fransen. Begin 1801 tekenen de Oostenrijkers als verliezende partij een vredesverdrag. In juli 1801 tekent Johan een contract in La Rochelle, waar door de Bataafse Republiek troepen werden verzameld. In eerste instantie om de Fransen te ondersteunen in hun oorlog met de Engelsen, maar toen eind 1801 duidelijk werd dat er snel vrede zou zijn, is besloten om de vloot met troepen naar de Oost-Indië te sturen.

Hij treedt in dienst als Jager (een indicatie dat hij wellicht ook Jäger was in het Oostenrijkse leger) tegen een wedde van 9 gulden per maand (2). Op 8 april 1802 vertrokken 6 transportschepen met troepen samen met 3 oorlogsbodems vanuit La Rochelle. Johan voer mee op het hoekerschip ‘De Goede Intentie’ als onderdeel van een ‘Compagnie Scherp Schütters’.

Na een tussenstop op Kaap de Goede Hoop komt Johan in november 1802 aan op Java.

Aankomst in Batavia

De onderstaande kopergravure – Aangezicht van het Kasteel van Batavia, vanaf de zijde van Landpoort – komt uit een deel van de serie Voyages aux Indes Orientales, pendant les années 1802, 1803, 1804, 1805, et 1806. Het ontwerp is van Charles-François Tombe. De gravure werd in 1810 uitgegeven door Arthus Bertrand in Parijs.

Het origineel is te bezichtigen in Hoogvliet. Met de bouw van Kasteel Batavia werd in 1619 of 1620 begonnen, na de inname door de VOC van de plaats Jacatra. In totaal telde de vesting vier bastions, die de namen kregen van Diamant en Robijn in het zuiden en Parel en Saphier in het noorden. De toegangspoort in het noorden, aan de zeekant, heette Waterpoort, die in het zuiden Landpoort, die de hoofdingang vormde.

Binnen de vestingmuren stond de residentie van de gouverneur-generaal. Ertegenover stond de woning van de directeur-generaal, de op een na hoogste functie van de VOC buiten de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Verder waren er onder meer een kapel, woningen voor de opperkooplui en een boekdrukkerij.

Het fort werd afgebroken toen Herman Willem Daendels er namens Frankrijk gouverneur-generaal was. Met de afbraak werd begonnen in 1809. Dit was dus nog het aangezicht toen Johan in 1802 aankwam op Java.

Johan op Java

In 1804 doopt hij een zoon, Joan George. De moeder staat geregistreerd als Mannette Horche. Mogelijk heet zij formeel Maria Orsa en is haar roepnaam Mannette (Manit Orsa). De doop is in de Lutherse kerk in Batavia en Johan is dan nog soldaat.

In 1806 is Johan getuige bij de doop van Joan Philips; hij is dan wachtmeester onder het Corps Dragonders. De dragonders (een infanterist te paard) maakten onderdeel uit van de lijfwacht van de gouverneur-generaal in Batavia. In 1807 is hij getuige bij de doop van Marie Baghmijer; er is dan geen vermelding van een beroep of rang meer.

In 1815 duikt Johan weer op in Semarang, als beroep ‘sadler’, zadelmaker (5). Dat klinkt niet onlogisch voor een gewezen dragonder. Mogelijk heeft hij ervoor gekozen om niet in Engelse dienst te gaan (Raffles neemt in 1811 de controle over de kolonie over), of is hij al eerder ‘afgezwaaid’ als militair.

In Semarang krijgt hij in 1817 een zoon Joannis bij Diana (8). Zij is een ‘matre infideli’, een niet-Christelijke moeder. De toevoeging ‘libera’ ontbreekt; volgens Peter Smith zou dit erop kunnen duiden dat zij een slavin was. Deze zoon Joannis heb ik in geen van de schriftelijke stukken terug kunnen vinden.

Vanaf 1817 woont Johan in Soerakarta (Solo). Als Joan George 16 is geworden, verschijnt hij ook samen met Johan in de boeken en vanaf 1823 komt daar een Henninger, F. bij (6). Aangezien ik (nog) geen doopakte van Frans heb kunnen vinden, is het een aanname dat Johan zijn vader is, maar mijns inziens wel een plausibele. Joan George en Frans komen later samen terug in de archieven (7). Of Mannette (Manit) ook zijn moeder is, weten we dus ook niet.

Johan overlijdt op 24 augustus 1821 in Soerakarta, 49 jaar oud.

Bronnen

1. Op 1 januari 1819 is hij 46 jaar oud, volgens het ‘Register van het Europese personeel op Java en Madoera, alsmede van hun mannelijke afstammelingen boven de zestien jaren. Opgemaakt 1 januari 1819. Ingezonden bij brief van de gouverneur-generaal d.d. 3 januari 1831 nr. 3’. Dit berust in het Nationaal Archief te Den Haag onder inventarisnummers 3106-3125.
2. Opgave in de monsterrol van het hoekerschip ‘De Goede Intentie’ op 1 april 1802. Nationaal Archief, Den Haag, Comptabiliteit Oost-Indië, nummer toegang 2.01.27.06, inventarisnummer 173.
3. Austro-Hungarian Army Records, Karl Kotlarchik, 29 september 2022, ahmilitary.blogspot.com, geraadpleegd op 25 oktober 2025.
4. Wikipedia: De Eerste Coalitie, met verwijzingen naar de Eerste Coalitie, de Tweede Coalitie en de betrokken Europese mogendheden. De Eerste Coalitie (april 1792 – oktober 1797) bestond onder meer uit Oostenrijk, Pruisen, Groot-Brittannië, Spanje en Nederland. De Tweede Coalitie (1798/99 – 1801/02) bestond uit Rusland, Groot-Brittannië, Oostenrijk, het Ottomaanse Rijk, Portugal, Napels en de Pauselijke Staat. De coalities probeerden het Franse republicanisme te stoppen; Napoleon kon de Franse staat sinds 1799 controleren en de invallen afslaan. De Oostenrijkers trokken zich in februari 1801 tijdelijk terug uit het conflict.
5. Regeringsalmanak voor Nederlandsch-Indië 1815, pagina 196.
6. Regeringsalmanak voor Nederlandsch-Indië 1824, pagina 172.
7. REGISTER der Mannelijke Europeanen, en derzelve Afstammelingen, boven de zestien jaren (1823).
8. Het Rooms-Katholieke doopregister van Semarang 1809-1829.